ఒక ప్రశ్న.. ఎన్నో ప్రపంచాలు.. సింగీతం సినీ ప్రయాణం!
— సూర్య ప్రకాష్ జోశ్యుల
సినిమా ఒకే దారిలో నడవాలని ఎక్కడుంది?
ఒకసారి మాటలను పక్కన పెడితే ఎలా ఉంటుంది?
మరోసారి కాలాన్నే వెనక్కి తిప్పితే?
జానపదాన్ని మనం ఊహించని ప్రపంచంగా మలిస్తే?
నిజ జీవితంలోని ఒక పోరాటాన్ని తెరపైకి తీసుకొస్తే?
ఇలాంటి ఆలోచనలు చాలామందికి వచ్చి ఉండొచ్చు. కానీ వాటిని తెరపైకి తీసుకురావడానికి ధైర్యం చేసినవాడు సింగీతం శ్రీనివాసరావు.
ఆయనకు సినిమా ఒక మూసలో పెట్టిన కథ కాదు. ప్రతి సినిమా ముందు తెరుచుకునే ఒక కొత్త తలుపు. ఆ తలుపు అవతల ఏముందో తెలుసుకోవాలన్న ఆసక్తి. నిన్న చేసినదాన్ని ఈరోజు మళ్లీ చేయకుండా.. ప్రేక్షకుడు ఇంతకుముందు చూడని దారిలో ఒక అడుగు వేయాలన్న తపన.
అందుకే ఆయన సినిమాల్లో ఒక్కోసారి మాటలు మౌనమయ్యాయి. ఒక్కోసారి కాలం ప్రయాణించింది. ఇంకోసారి జానపదం కొత్త ప్రపంచంగా మారింది. సంగీతం కథలో భాగమైంది. ఊహ తెర మీద నడిచింది.
ఈ ప్రయాణం మొత్తాన్ని వెనక్కి తిరిగి చూస్తే.. ఎన్నో సినిమాలు కనిపిస్తాయి. ఎన్నో ప్రయోగాలు కనిపిస్తాయి. కానీ వాటన్నింటి వెనక మాత్రం ఒకే ఆలోచన మళ్లీ మళ్లీ వినిపిస్తుంది.
“ఇలా చేస్తే ఎలా ఉంటుంది?”
ఆ ప్రశ్న అడుగుతూ.. దానికి సమాధానాలను తెరపై వెతుక్కుంటూ సాగిన ప్రయాణమే సింగీతం శ్రీనివాసరావు సినిమా. అందుకే ఆయన గురుంచి మాట్లాడేటప్పుడు కేవలం మరో దర్శకుడు అని అనలేం. భారతీయ సినిమాకు ఒకసారి కాదు.. ఎన్నోసార్లు కొత్తగా ఆలోచించడం నేర్పించిన మనిషి కథగా మాట్లాడాలి.
ఉదయగిరిలో మొదలైన ఆ ఆలోచన
1931 సెప్టెంబరు 21న నెల్లూరు జిల్లా ఉదయగిరిలో సింగీతం శ్రీనివాసరావు జన్మించారు. ఆయన తండ్రి రామచంద్రరావు హెడ్మాస్టర్. తల్లి శకుంతలాబాయి వాయులీన విద్వాంసురాలు. ఇంట్లో చదువు ఉంది. సంగీతం ఉంది. బయట నాటకాల ప్రపంచం ఉంది. ఆ వాతావరణమే చిన్నతనంలో సింగీతం ఊహాశక్తికి పునాది వేసింది.
సినిమా మీద ఆసక్తి కూడా అప్పుడే మొదలైంది. టూరింగ్ టాకీస్లో చూసిన ‘సీతా కల్యాణం’, ‘శ్రీకృష్ణ లీలలు’ వంటి చిత్రాలు ఆయనపై బలమైన ప్రభావం చూపాయి. తెరపై కనిపించే ఆ మాయ ఎలా తయారవుతుందో తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి క్రమంగా పెరిగింది.
అదే సమయంలో నాటకరంగంతోనూ ఆయనకు అనుబంధం ఏర్పడింది. స్కూల్లో ‘లవకుశ’ నాటకంలో లవుడి పాత్ర పోషించారు. నటించడం దగ్గర ఆగిపోకుండా.. నాటకాలు రాయడం, వాటిని ప్రదర్శించడం కూడా మొదలుపెట్టారు.
అంటే సినిమా ఆయన జీవితంలోకి దర్శకుడిగా రాకముందే.. కథ, నటన, సంగీతం, రంగస్థలం అనే నాలుగు తలుపుల ద్వారా ప్రవేశించింది.
ఫిజిక్స్ చదివిన మనిషి సినిమా వైపు ఎందుకు వచ్చాడు?
ఇక్కడే సింగీతం జీవితంలో మరో ఆసక్తికరమైన మలుపు కనిపిస్తుంది. సినిమా దర్శకుడిగా మారాలనుకున్న వ్యక్తి చదివింది ఫిల్మ్ మేకింగ్ కాదు. మద్రాస్ యూనివర్సిటీలో బీఎస్సీ ఫిజిక్స్ చేశారు.
చదువుతున్న రోజుల్లోనే నాటకరంగంలో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. హరీంద్రనాథ్ ఛటోపాధ్యాయ ఆధ్వర్యంలో నాటకాల్లో పనిచేశారు. హాలీవుడ్ సినిమాలను విస్తృతంగా చూశారు. ప్రపంచంలోని వేర్వేరు సినిమాలు ఎలా కథ చెబుతున్నాయో గమనించారు.
కొంతకాలం సూళ్లూరుపేటలో ఉపాధ్యాయుడిగా కూడా పనిచేశారు. కానీ ఉపాధ్యాయ ఉద్యోగం చేస్తున్నప్పటికీ కళలకు దూరం కాలేదు. తానే నాటకాలు రాసి విద్యార్థులతో ప్రదర్శింపజేశారు.
ఫిజిక్స్ చదివిన ఆలోచన.. నాటకరంగం ఇచ్చిన అనుభవం.. సంగీతం పట్ల ఉన్న ఆసక్తి.. ప్రపంచ సినిమాలను చూసిన పరిచయం.. ఇవన్నీ కలిసే తర్వాత సింగీతం అనే దర్శకుడిని తయారు చేశాయి.
‘మాయాబజార్’.. ఆయనకు దొరికిన అసలైన ఫిల్మ్ స్కూల్
సినిమా ప్రపంచంలోకి అడుగు పెట్టినప్పుడు సింగీతానికి దొరికిన గొప్ప అవకాశం కె.వి.రెడ్డి గారి దగ్గర పనిచేయడం. అది కూడా ‘మాయాబజార్’ వంటి అద్బుతమైన సినిమాకి.
కె.వి.రెడ్డి దగ్గర సహాయ దర్శకుడిగా పనిచేస్తూ సినిమా నిర్మాణంలోని ఎన్నో విషయాలను దగ్గరగా చూశారు. సన్నివేశం ఎలా ఆలోచించాలి? నటుడి నుంచి ఏ భావాన్ని రాబట్టాలి? కథలో విజువల్ ఎక్కడ ఉండాలి? ప్రేక్షకుడు ఏ క్షణంలో నవ్వాలి, ఎప్పుడు ఆశ్చర్యపోవాలి? ఇలాంటి ప్రశ్నలకు సమాధానాలు అక్కడే నేర్చుకున్నారు.
అందుకే తర్వాత ఆయన సినిమాల్లో ప్రయోగం కనిపించినా.. అది గందరగోళంగా ఉండదు. ఊహ ఎంత పెద్దదైనా దాని వెనుక ఒక క్రమం కనిపిస్తుంది.
కె.వి.రెడ్డి దగ్గర సినిమా నేర్చుకోవడం ఆయన జీవితంలో ఒక ఫిల్మ్ స్కూల్ లాంటిదైతే.. సాలూరి రాజేశ్వరరావు దగ్గర శిష్యరికం ఆయనకు మరో ప్రపంచాన్ని పరిచయం చేసింది.
సంగీతం ఆయన సినిమాల్లో ఎందుకు అంత ముఖ్యమైంది?
సాలూరి రాజేశ్వరరావు వద్ద సంగీతాన్ని నేర్చుకున్న అనుభవం తర్వాత సింగీతం సినిమాల్లో స్పష్టంగా కనిపించింది. సినిమా అంటే కేవలం కెమెరా ముందు జరిగేది కాదని ఆయనకు తెలుసు. శబ్దం కూడా కథ చెప్పగలదు. సంగీతం కూడా భావాన్ని మోసుకెళ్లగలదు. నిశ్శబ్దం కూడా ఒక సన్నివేశంలో మాటకంటే ఎక్కువ చెప్పగలదు.
‘పుష్పక విమానం’లో ఇది ఎంత అద్భుతంగా పనిచేసిందో తర్వాత ప్రేక్షకులు చూశారు.
దర్శకుడిగా మొదటి సినిమా.. కానీ వెంటనే విజయం రాలేదు
1972లో ‘నీతి నిజాయితీ’తో దర్శకుడిగా పరిచయమైన సింగీతానికి మొదటి సినిమాతోనే భారీ కమర్షియల్ విజయం దక్కలేదు. విమర్శకులు సినిమాను ప్రశంసించినా.. ప్రేక్షకుల స్పందన ఆశించిన స్థాయిలో రాలేదు.
కానీ అదే ఆయనకు ఒక ముఖ్యమైన పాఠమైంది. సినిమా ఎంత బాగా తీసినా.. చివరికి అది ప్రేక్షకుడి దగ్గరే పూర్తవుతుందని అర్థం చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత ఆయన ప్రయోగాలు మరింత ప్రేక్షకుడికి చేరువయ్యేలా మారాయి.
‘మయూరి’.. ఒక మనిషి జీవితాన్ని సినిమా చేసినప్పుడు
సుధా చంద్రన్ జీవితాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని రూపొందించిన ‘మయూరి’ సింగీతం కెరీర్లో మరో ప్రత్యేకమైన అధ్యాయం. ఒక నిజమైన వ్యక్తి జీవితాన్ని తెరపై చూపించేటప్పుడు అతిగా మెలోడ్రామా చేయకుండా.. ఆ పోరాటంలోని నిజాయితీని నిలబెట్టడం చాలా కష్టం. సింగీతం ఆ కథను అదే సున్నితత్వంతో చెప్పడానికి ప్రయత్నించారు.
సుధా చంద్రన్ స్వయంగా ప్రధాన పాత్రలో నటించడం కూడా సినిమాకు ప్రత్యేకత తీసుకొచ్చింది. ఈ సినిమా ప్రేక్షకుల నుంచి విశేష స్పందన పొందడమే కాకుండా అనేక పురస్కారాలను అందుకుంది. నిజ జీవిత కథ కూడా బలమైన సినిమాగా మారగలదని ‘మయూరి’ మరోసారి చూపించింది.
ఆ తర్వాత వచ్చింది.. డైలాగ్లు లేని ‘పుష్పక విమానం’
ఇప్పుడు ‘పుష్పక విమానం’ గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సిందే.
ఎందుకంటే ఆ సినిమా సింగీతం అనే దర్శకుడి ఆలోచనా విధానాన్ని ఒకే ఫ్రేమ్లో చూపించినట్టుంటుంది. కమల్హాసన్ హీరో. డైలాగ్లు లేవు. అయినా కథ ఆగదు. హీరో ప్రేమిస్తాడు. ఆశపడతాడు. మోసం చేస్తాడు. భయపడతాడు. నవ్వుతాడు. ఏడుస్తాడు. అన్నీ జరుగుతాయి. కానీ మాటలతో కాదు.
హావభావాలు, విజువల్స్, నేపథ్య సంగీతం, శబ్దాలు, పరిస్థితులు.. వీటన్నింటినీ కలిపి సింగీతం కథను నడిపించారు.
1987లో వచ్చిన ఈ సినిమా భారతీయ సినిమాకు ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రయోగాన్ని పరిచయం చేసింది. ప్రేక్షకుడికి సినిమా అర్థం కావడానికి ఎప్పుడూ సంభాషణలే అవసరం లేదని నిరూపించింది. ఈ చిత్రం జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందింది. అంతర్జాతీయ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్లోనూ ప్రదర్శితమైంది.
ఒక దర్శకుడికి ఇంతకంటే మంచి ప్రయోగశాల ఇంకేం కావాలి?
కమల్హాసన్తో కలిస్తే.. ప్రయోగాలకు మరో స్థాయి
సింగీతం, కమల్హాసన్ కలయిక కూడా భారతీయ సినిమాకు చాలా ప్రత్యేకమైన జోడీ. ‘రాజా పార్వై’, ‘పుష్పక విమానం’, ‘అపూర్వ సహోదరులు’, ‘మైఖేల్ మదన కామరాజన్’ వంటి చిత్రాలు వారి సృజనాత్మక అనుబంధానికి ఉదాహరణలు.
కమల్హాసన్ నటుడిగా తనను తాను కొత్తగా ఆవిష్కరించుకోవడానికి ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండేవారు. సింగీతం దర్శకుడిగా కొత్త కథన పద్ధతులను ప్రయత్నించడానికి సిద్ధంగా ఉండేవారు. ఇద్దరూ కలిసినప్పుడు వచ్చిన ఫలితాలు అందుకే ఇప్పటికీ గుర్తుండిపోయాయి.
‘ఆదిత్య 369’.. కాలంతో ఆడుకున్న దర్శకుడు
1991లో ‘ఆదిత్య 369’ వచ్చింది. టైమ్ ట్రావెల్ అనే కాన్సెప్ట్ తెలుగు ప్రేక్షకులకు అప్పట్లోనే పెద్ద తెరపై పరిచయం చేసింది ఈ సినిమా. ఒక యంత్రం ద్వారా కాలంలో ప్రయాణించడం అనే ఆలోచన చుట్టూ కథను అల్లారు. చరిత్రలోకి వెళ్లారు. భవిష్యత్తును ఊహించారు. సైన్స్ ఫిక్షన్ను కమర్షియల్ ఎంటర్టైన్మెంట్తో కలిపారు.
ఈరోజు టైమ్ ట్రావెల్ సినిమాలు సాధారణంగా అనిపించవచ్చు. కానీ అప్పట్లో తెలుగు సినిమాలో ఇలాంటి కథను రూపొందించడం చాలా ధైర్యమైన ప్రయత్నం.
అందుకే ‘ఆదిత్య 369’ పేరు ఇప్పటికీ తెలుగు సైన్స్ ఫిక్షన్ సినిమాల చర్చలో వినిపిస్తూనే ఉంటుంది.
‘భైరవ ద్వీపం’.. మరోసారి పూర్తిగా కొత్త ప్రపంచం
‘ఆదిత్య 369’ తర్వాత సింగీతం మళ్లీ అదే దారిలో వెళ్లలేదు. ‘భైరవ ద్వీపం’తో జానపద ఫాంటసీ ప్రపంచంలోకి వెళ్లారు. రాజ్యాలు, మంత్రాలు, మాయలు, ప్రేమ, సాహసం.. ఇవన్నీ కలిసిన కథను తనదైన దృశ్యభాషలో తెరకెక్కించారు. ఇదే సింగీతం ప్రత్యేకత.
ఒక సినిమా విజయం సాధిస్తే దాని ఫార్ములాను పట్టుకుని మరో సినిమా చేయడం ఆయనకు నచ్చేది కాదు. తర్వాత ఏం కొత్తగా చేయాలి? అదే ఆయన నిరంతరం ఆలోచించే విషయం.
వయసు పెరిగింది.. కానీ ఆసక్తి మాత్రం తగ్గలేదు
సింగీతం గురించి మాట్లాడేటప్పుడు ఈ విషయం తప్పకుండా గుర్తు చేసుకోవాలి. 82 ఏళ్ల వయసులో ఆయన 3D యానిమేషన్ నేర్చుకున్నారు. కొత్త టెక్నాలజీ వచ్చింది కాబట్టి దాన్ని దూరంగా పెట్టలేదు. తనకు తెలియని విషయం కాబట్టి నేర్చుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నారు. యానిమేషన్ సినిమాలపై కూడా పనిచేశారు. ‘Son of Aladdin’, ‘Ghatothkach’ వంటి ప్రాజెక్టులతో కొత్త మాధ్యమాన్ని అన్వేషించారు.
సాధారణంగా వయసు పెరిగే కొద్దీ మనిషి తనకు తెలిసిన ప్రపంచంలోనే సౌకర్యంగా ఉండాలనుకుంటాడు. సింగీతం మాత్రం కొత్త ప్రపంచం కనిపిస్తే.. “అది ఎలా పనిచేస్తుందో చూద్దాం” అనుకునేవారు.
హాలీవుడ్ వైపు కూడా అడుగు.భారతీయ సినిమా సరిహద్దుల్లోనే ఆయన ఆలోచనలు ఆగిపోలేదు.
హాలీవుడ్లో సినిమా చేయాలనే ప్రయత్నం కూడా చేశారు. ‘Five and Half Hours to Dawn’ అనే ప్రాజెక్ట్ కోసం పనిచేశారు. ఆ ప్రాజెక్ట్ అనుకున్న విధంగా పూర్తికాలేదు. అయినా ఆ ప్రయత్నం ఆయనను ఆపలేదు. తర్వాత ‘Little John’ అనే ఇంగ్లిష్ ఫాంటసీ సినిమా రూపొందించారు. సినిమా ఒక భాషకు చెందినది కాదని ఆయన ఎప్పుడో అర్థం చేసుకున్నారు. కథ బలంగా ఉంటే భాషలు మారినా ప్రేక్షకుడిని చేరుకోవచ్చని నమ్మారు.
భార్య లక్ష్మీ కల్యాణి.. జీవితంలో మరో ముఖ్యమైన అధ్యాయం
సింగీతం వ్యక్తిగత జీవితంలో లక్ష్మీ కల్యాణికి ఎంతో ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. 1960లో వీరి వివాహం జరిగింది. సినిమాల గురించి చర్చించడంలో, కథలు, స్క్రిప్టులపై ఆలోచనలు పంచుకోవడంలో ఆమె ఆయనకు సన్నిహిత సహచరిగా ఉండేవారు. వారి జీవిత అనుబంధానికి గుర్తుగా ‘శ్రీకల్యాణీయం’ అనే ఆత్మకథ కూడా వచ్చింది.
2022లో లక్ష్మీ కల్యాణి కన్నుమూశారు.
ఆ తర్వాత కూడా సింగీతం తన కుటుంబంతో కలిసి చెన్నైలోనే జీవిస్తూ సినిమాతో తన అనుబంధాన్ని కొనసాగించారు.
90 ఏళ్ల వయసులో కూడా.. “ఇంకో సినిమా చేద్దాం”
ఇక్కడే సింగీతం కథ మిగతా దర్శకుల కథల నుంచి పూర్తిగా వేరవుతుంది. 90 ఏళ్లు దాటిన తర్వాత కూడా ఆయనకు సినిమా మీద ఆసక్తి తగ్గలేదు. 94 ఏళ్ల వయసులో ‘సింగ్ గీతం’ అనే సినిమాను రూపొందించారు. అది కేవలం వయసును అధిగమించిన ఒక దర్శకుడి ప్రయత్నం కాదు. సృజనాత్మకతకు రిటైర్మెంట్ ఉండదని చెప్పిన ఒక ప్రకటన గా చెప్పాలి.
కెమెరా ముందున్న ప్రపంచం మారిపోయింది. టెక్నాలజీ మారిపోయింది. ప్రేక్షకుల అభిరుచులు మారిపోయాయి. కానీ సింగీతం మాత్రం తనలోని ఆ ఒక్క ప్రశ్నను మార్చుకోలేదు. “ఇంకాస్త కొత్తగా ఏం చేయొచ్చు?”
అవార్డులు వచ్చాయి.. కానీ అసలు గుర్తింపు వేరే
రెండు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు, ఐదు నంది అవార్డులు, ఫిల్మ్ఫేర్ సహా ఎన్నో పురస్కారాలు సింగీతం ప్రతిభకు గుర్తింపుగా వచ్చాయి. కానీ ఆయన కెరీర్ను అవార్డుల సంఖ్యతో కొలిస్తే అసలు కథలో సగం మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే సింగీతం వదిలి వెళ్లింది సినిమాల జాబితా మాత్రమే కాదు.
ఒక ఆలోచన.
సినిమా ఇలా మాత్రమే ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. అది మౌనంగా ఉండొచ్చు. అది కాలంలో ప్రయాణించొచ్చు. అది జానపద ప్రపంచంలోకి వెళ్లొచ్చు. అది నిజ జీవితాన్ని చెప్పొచ్చు. అది యానిమేషన్ కావొచ్చు. అది 90 ఏళ్ల వయసులోనూ కొత్తగా మొదలవ్వొచ్చు.
సింగీతం అనే దర్శకుడిని ఒక మాటలో చెప్పాలంటే..
ఆయనను ప్రయోగశీలి దర్శకుడు అనొచ్చు. కానీ ఆ ఒక్క మాట కూడా ఆయనను పూర్తిగా వివరించదు. ఆయన ఒక సినిమా అన్వేషకుడు. ఒక కథ కనిపిస్తే దాని లోపల ఇంకో కథను వెతికేవారు. ఒక టెక్నాలజీ కనిపిస్తే దానితో కథ చెప్పే మార్గాన్ని వెతికేవారు. ఒక జానర్ కనిపిస్తే దాని సరిహద్దులు ఎక్కడున్నాయో పరీక్షించేవారు. అందుకే ఆయన సినిమాలు చూసినప్పుడు కథతో పాటు దర్శకుడి ఆలోచన కూడా కనిపిస్తుంది.
ఆయన సినిమాలు ఎందుకు ఇంకా మాట్లాడుతున్నాయి?
కాలం మారిపోయింది. టెక్నాలజీ మారిపోయింది. సినిమా నిర్మాణం మారిపోయింది. ప్రేక్షకుడి అభిరుచులు మారిపోయాయి. అయినా ‘పుష్పక విమానం’ ఇంకా మాట్లాడుతూనే ఉంది. ‘ఆదిత్య 369’ ఇంకా ఆసక్తి కలిగిస్తుంది. ‘భైరవ ద్వీపం’ ఇంకా ఊహలోకి తీసుకెళ్తుంది. ఎందుకంటే టెక్నాలజీకి వయసు ఉంటుంది. మంచి విజువల్కు కూడా ఒక కాలం ఉంటుంది. కానీ గొప్ప ఆలోచనకు వయసు ఉండదు. సింగీతం సినిమాల అసలు బలం అదే.
సింగీతం కథను ఇక్కడితో ముగించలేం.
ఎప్పుడైనా ఒక కొత్త దర్శకుడు “ఇలా సినిమా తీస్తే ఎలా ఉంటుంది?” అని ఆలోచించినప్పుడు.. ఎప్పుడైనా ఒక రచయిత “ఈ కథను ఇంకో విధంగా చెప్పొచ్చా?” అని తనను తాను ప్రశ్నించుకున్నప్పుడు.. ఎప్పుడైనా ఒక ప్రేక్షకుడు తెరపై కొత్తదాన్ని చూసి “ఇది ఎవరి ఆలోచన?” అని ఆశ్చర్యపోయినప్పుడు.. అక్కడ ఎక్కడో సింగీతం ఆలోచన ఉంటుంది. ఎందుకంటే ఆయన సినిమాలు తీసి వెళ్లిపోలేదు. సినిమాను కొత్తగా ఆలోచించే అలవాటును వదిలి వెళ్లారు.
నివాళి
భారతీయ చలనచిత్ర రంగానికి వినూత్న బాటలు చూపించిన దిగ్గజ దర్శకుడు, అసాధారణ ప్రయోగశీలి సింగీతం శ్రీనివాసరావు గారి మృతి పట్ల ‘తెలుగు టైమ్స్’ విచారం వ్యక్తం చేస్తోంది. ఆయన పవిత్ర ఆత్మకు శాంతి చేకూరాలని కోరుకుంటూ, వారి కుటుంబ సభ్యులకు మరియు కోట్లాది మంది అభిమానులకు ‘తెలుగు టైమ్స్’ తరఫున హృదయపూర్వక నివాళులు అర్పిస్తున్నాము.








